رأی وحدت رویه ۸۷۰: دعوای الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه صیاد قابل استماع نیست
قاعدهٔ مستخرج
طبق تبصره ۱ اصلاحی ماده ۲۱ مکرر قانون صدور چک، چکی که در زمان صدور، مالکیت آن در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، از شمول مقررات قانون چک خارج است. دارندهای که با وجود درج عبارت هشدار روی برگه چک، آن را بدون ثبت پذیرفته، به ضرر خود اقدام کرده و دعوای الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه از سوی او قابلیت استماع ندارد. چنین سندی فقط سند عادی طلب است.
ماجرا و رأی
شعبه سی و دوم دادگاه تجدیدنظر تهران دعوای الزام به ثبت چک در صیاد را نپذیرفته بود، چون دارنده چک را بدون ثبت پذیرفته بود. شعبه یکصدم همان دادگاه، با استناد به تعهد ضمنی و عرفی صادرکننده، او را به ثبت شش فقره چک در صیاد محکوم کرده بود. هیأت عمومی با اکثریت آرا (طبق گزارش روابط عمومی دیوان، ۷۵ نفر از ۱۲۹ قاضی حاضر) نظر شعبه سی و دوم را پذیرفت.
استدلال دادگاه
- ثبت در صیاد شرط اعتبار چک است. عبارت «صدور و پشتنویسی چک بدون درج در سامانه صیاد فاقد اعتبار است» روی چکهای جدید الزامی است.
- تسویه منوط به ثبت در چکاوک است. چکی که مالکیتش ثبت نشده، از شمول قانون چک خارج است.
- پذیرش چک ثبتنشده، اقدام به ضرر خود است. دارنده آگاهانه از مزایای قانونی چک صرفنظر کرده است.
- دیدگاه دادستانی کل: الزام به ثبت خلاف اراده مشترک طرفین است. عرف جامعه نیز تعهد ضمنی به ثبت را نشان نمیدهد و دارنده فقط سند طلب مدنی دارد.
تحلیل
رأی با هدف قانونگذار در «هوشمندسازی» چک سازگار است و راه دور زدن الزام ثبت را میبندد. اما پیامد عملی آن را باید دید: دارنده چک ثبتنشده از امتیازات تأمین خواسته بدون خسارت احتمالی، اجرائیه مستقیم و مسئولیت تضامنی نماینده شخص حقوقی محروم میماند و باید از مسیر مطالبه وجه به استناد سند عادی اقدام کند. آرای بعدی (از جمله رأی دادگاه بخش زند در همین مجموعه) نشان میدهد که در این مسیر، خسارت تأخیر از سررسید هم قابل مطالبه است.
نکتهٔ عملی
- چک ثبتنشده را بهعنوان سند عادی دین مطالبه کنید؛ دعوای الزام به ثبت را طرح نکنید.
- در قراردادها، تعهد صریح به ثبت چک در صیاد را با وجه التزام بنویسید؛ رأی ۸۷۰ ناظر به فرض پذیرش آگاهانه چک ثبتنشده است.
- به موکلان توصیه کنید چک را فقط پس از ثبت در صیاد بپذیرند.
پرسشهای متداول
چک صیادی که ثبت نشده قابل وصول است؟
از طریق بانک خیر؛ اما بهعنوان سند عادی طلب در دادگاه قابل مطالبه است.
میتوانم صادرکننده را مجبور کنم چک را در صیاد ثبت کند؟
طبق رأی وحدت رویه ۸۷۰ خیر؛ این دعوا قابل استماع نیست.
متن رأی
رأی وحدت رویه شماره ۸۷۰ – ۱۴۰۴/۷/۲۲ هیأت عمومی دیوان عالی کشور
مستفاد از تبصره یک اصلاحی مورخ ۱۴۰۰/۱/۲۹ الحاقی به ماده ۲۱ مکرر قانون صدور چک، درج عبارت «صدور و پشتنویسی چک بدون درج در سامانه صیاد فاقد اعتبار است» در برگه چکهای صادره از دسته چکهایی که پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ ارائه میشوند، الزامی بوده و تسویه آنها منوط به ثبت در «سامانه چکاوک» بر اساس مبلغ و تاریخ مندرج در سامانه مذکور است و چنانچه در زمان صدور، مالکیت آن در سامانه ثبت نشده باشد، از شمول مقررات قانون چک خارج است. بنابراین اگر دارنده برگه چک، علیرغم درج این عبارت در چک، بدون ثبت در سامانه آن را پذیرفته باشد، به ضرر خود اقدام نموده و از مزایای قانونی چک محروم کرده است. در نتیجه، دعوای وی مبنی بر الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه، قابلیت استماع ندارد.
بنا به مراتب، رأی شعبه سی و دوم دادگاه تجدیدنظر استان تهران تا حدی که با این نظر انطباق دارد با اکثریت آراء اعضای هیأت عمومی صحیح و قانونی تشخیص داده میشود. این رأی طبق ماده ۴۷۱ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات و الحاقات بعدی در موارد مشابه برای شعب دیوان عالی کشور، دادگاهها و سایر مراجع اعم از قضایی و غیر آن لازمالاتباع است.
*هیأت عمومی دیوان عالی کشور*
این تحلیل صرفاً برای اطلاعرسانی حقوقی منتشر شده و جایگزین مشاورهٔ اختصاصی نیست؛ رأی قضایی در هر پرونده وابسته به وقایع و ادلهٔ همان پرونده است و جز آرای وحدت رویه، برای دادگاههای دیگر الزامآور نیست. › بازگشت به فهرست تحلیل دادنامه