دادگاه تجدیدنظر شرکت‌ها و داوری

استناد به ماهیت رأی داوری خارج از قلمرو خواسته آن؛ نقد رأی تجدیدنظر تهران

قاعدهٔ مستخرج

به نظر دادگاه، رأی داوری که ناظر بر خواسته‌های دعوای جدید نبوده، اعتبار امر مختوم ندارد، اما این امر مانع استدلال و استناد به ماهیت رأی داور برای ارزیابی خواسته‌ها نیست. دادگاه دعوای کارفرما برای استرداد وجه مازاد پرداختی به پیمانکار و خسارت عدم انجام تعهد را به سبب عدم احراز «سبب مستقیم و مسئولیت‌آور» قابل انتساب به پیمانکار رد کرد. به نظر دکتر جواهرکلام هر دو بخش این استدلال قابل انتقاد است.

ماجرا و رأی

کارفرما اجرای پروژه‌ای را به پیمانکار سپرده بود. پیمانکار بخشی از کار را اصلاً انجام نداد و بخش دیگر را نیمه‌تمام رها کرد. با این حال، از طریق داوری وجه چکی را که بابت بخشی از عوض قراردادی (و ظاهراً جنبه تضمینی داشت) داده شده بود، گرفت. کارفرما در دادگاه استرداد لاشه چک، وجه مازاد بر استحقاق پیمانکار و خسارت عدم انجام تعهد موضوع صورت‌جلسه طرفین را خواست. دادگاه بدوی و تجدیدنظر دعوا را رد کردند.

استدلال دادگاه

  • رأی داوری اعتبار امر مختوم ندارد. رأی داور ناظر بر خواسته‌های این دعوا نبوده است.
  • اما ماهیت رأی داور قابل استناد است. به نظر دادگاه، بی‌اعتباری امر مختوم «منافاتی با استدلال و استناد به ماهیت رأی داور جهت ارزیابی خواسته‌ها ندارد».
  • سبب مسئولیت‌آور احراز نشد. دادگاه سبب مستقیم و مسئولیت‌آوری که خسارات ادعایی را به پیمانکار منتسب کند، ملاحظه نکرد.

تحلیل

دکتر جواهرکلام این رأی را «قابل انتقاد» می‌داند. رأی داور فقط در حدود خواسته و منطوق آن اعتبار دارد؛ نسبت به خواسته‌ای که از داور خواسته نشده و داور درباره آن نفیاً یا اثباتاً نظری نداده، اساساً قابلیت استناد ندارد. خواسته استرداد مبلغ مازاد پرداختی هم قطعاً به پیمانکار مستند است. خسارت عدم اجرای تعهد، هرچند ناظر به آینده و از مصادیق عدم‌النفع باشد، بی‌گمان قابل جبران است؛ وگرنه اجرای تعهد قراردادی دلبخواهی می‌شود. افزون بر این، طرفین خود در صورت‌جلسه به جبران این خسارت تصریح کرده بودند. رأی همچنین بدون هیچ استدلال تفصیلی، با عبارات کلیشه‌ای ماده ۳۴۸ ق.آ.د.م. تأیید شده است.

نکتهٔ عملی

  • در دعوای پس از داوری، به محدود بودن اعتبار رأی داور به خواسته و منطوق آن استناد کنید و نگذارید «ماهیت» رأی داور به خواسته‌های جدید تسری یابد.
  • برای کارفرما: خسارت عدم انجام تعهد را با استناد به شرط صریح قراردادی یا صورت‌جلسه و مواد ۲۲۱ و ۲۳۰ ق.م. مطالبه کنید و کار انجام‌نشده را با کارشناسی اثبات کنید.
  • در قراردادهای پیمانکاری، ماهیت تضمینی چک‌ها را صریحاً در قرارداد قید کنید.

پرسش‌های متداول

آیا می‌توان در دعوای دیگری به رأی داوری استناد کرد؟

رأی داور فقط در حدود خواسته و منطوق خود اعتبار دارد؛ این دادگاه به ماهیت آن استناد کرد، اما این رویکرد محل نقد است.

آیا خسارت عدم انجام تعهد پیمانکار قابل مطالبه است؟

به نظر دکتر جواهرکلام بله، به‌ویژه وقتی طرفین آن را در صورت‌جلسه پذیرفته باشند؛ این دادگاه اما آن را رد کرد.

متن رأی

رأی دادگاه:

در خصوص تجدیدنظرخواهی شرکت ت. به طرفیت شرکت الف. و ع. نسبت به دادنامه شماره ۱۸۴۹ مورخ ۱۴۰۲/۵/۲۲ صادره از شعبه ۲۴ دادگاه عمومی حقوقی شهرستان تهران که به‌موجب آن حکم بر بطلان دعوی تجدیدنظرخواه به خواسته استرداد لاشه چک موصوف، مطالبه خسارت ناشی از عدم انجام تعهد موضوع صورتجلسه مورخ ۱۳۹۲/۰۲/۲۷ و مطالبه وجه مازاد بر استحقاق پیمانکار و خسارت تأخیر در تأدیه به شرح موصوف و با استدلال به عمل آمده صادر شده است؛ نظر به اینکه رأی داور ناظر بر خواسته‌های مطروحه نبوده، فلذا اعتبار امر مختومه ندارد؛ لکن این امر منافاتی با استدلال و استناد به ماهیت رأی داور جهت ارزیابی خواسته‌ها ندارد. ضمن اینکه سبب مستقیم و مسئولیت‌آور در بروز خسارات مورد ادعا (بر فرض اثبات آنها) که قابل انتساب به تجدیدنظرخواندگان باشد ملاحظه نمی‌گردد.

بنا بر مراتب دادگاه با توجه به محتویات پرونده نظر به اینکه اعتراض تجدیدنظرخواه در حدی نبوده که به رأی صادره خللی وارد و نقض آن را ایجاب نماید و رأی مزبور موافق مندرجات پرونده و با رعایت اصول و تشریفات دادرسی صادر و فاقد ایراد و اشکال بوده موضوع مشمول هیچ یک از جهات مندرج در ماده ۳۴۸ قانون آیین دادرسی مدنی نیست. لذا به تجویز ماده ۳۵۸ قانون مورد اشاره ضمن رد تجدیدنظرخواهی دادنامه تجدیدنظرخواسته را تأیید می‌نماید. این رأی قطعی است.

*رئیس و مستشار شعبه ۸۳ دادگاه تجدیدنظر استان تهران*

این تحلیل صرفاً برای اطلاع‌رسانی حقوقی منتشر شده و جایگزین مشاورهٔ اختصاصی نیست؛ رأی قضایی در هر پرونده وابسته به وقایع و ادلهٔ همان پرونده است و جز آرای وحدت رویه، برای دادگاه‌های دیگر الزام‌آور نیست. › بازگشت به فهرست تحلیل دادنامه