استخدام وکیل دادگستری و ورود مابهازای دین به دارایی، مانع اثبات اعسار است
قاعدهٔ مستخرج
به نظر دادگاه، استخدام وکیل دادگستری (آن هم در منطقهای گرانقیمت) «در اقل مراتب» با ادعای اعسار مغایرت دارد. وقتی مابهازای دین (وجه چک) وارد دارایی مدیون شده و او دلیلی بر تلف یا اتلاف آن ارائه نکرده، اعسار احراز نمیشود (ماده ۷ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی). تناقض در معرفی شغل، عدم حضور شهود و ذکر نکردن منشأ اطلاع شهود در استشهادیه نیز اماره عدم صداقت و نقص دلیل است.
ماجرا و رأی
محکومعلیه که به سبب صدور چک و عدم پرداخت آن در دادگاهی خارجی محکوم شده بود، با ادعای بیکاری، نداشتن درآمد ثابت، سکونت استیجاری و نداشتن اموال، اعسار و تقسیط محکومبه را خواست. دادگاه با استناد به چند قرینه، از جمله استخدام وکیل و عدم اثبات تلف مابهازای چک، حکم بطلان دعوا صادر کرد.
استدلال دادگاه
- استخدام وکیل با ادعای اعسار مغایر است. خواهان وکیلی مستقر در منطقه فرمانیه تهران استخدام کرده بود.
- مابهازای دین وارد دارایی شده است. مبنای محکومیت، چکی بوده که عوض آن وارد اموال خواهان شده و او تلف یا اتلاف آن را اثبات نکرده است.
- اظهارات متناقض است. خواهان در استشهادیه خود را بیکار و در دادخواست شغل خود را آزاد معرفی کرده بود.
- شهادت شهود ناقص است. شهود در دادگاه حاضر نشدند و در استشهادیه منشأ اطلاع خود را ذکر نکرده بودند.
تحلیل
به نظر دکتر جواهرکلام، اینکه صرف داشتن وکیل اماره ملائت باشد محل اختلاف دادگاههاست و دیدگاه مخالف (عدم دلالت استخدام وکیل بر ملائت) درستتر است؛ معسر هم ممکن است با کمک خانواده، وکالت معاضدتی یا حقالوکاله مشروط وکیل بگیرد. ملائت باید در هر پرونده مستقل بررسی شود. با این حال، رأی بهدرستی به استدلال اصلیتر یعنی ورود مبلغ چک به دارایی و عدم اثبات تلف آن (ماده ۷ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی) تکیه کرده است و نتیجه آن، صرفنظر از استدلال وکیل، قابل دفاع است.
نکتهٔ عملی
- برای وکیل مدعی اعسار: پیشاپیش توضیح دهید حقالوکاله چگونه تأمین شده (مثلاً توسط خانواده یا بهصورت مشروط) تا ایراد «داشتن وکیل» خنثی شود.
- اگر دین ناشی از معاملهای است که عوضش وارد دارایی موکل شده، دلیل تلف یا مصرف آن را ارائه کنید؛ وگرنه اعسار پذیرفته نمیشود.
- اظهارات استشهادیه و دادخواست را هماهنگ کنید و شهود را برای حضور در دادگاه آماده کنید؛ منشأ اطلاع آنان را در استشهادیه قید کنید.
پرسشهای متداول
آیا داشتن وکیل مانع پذیرش اعسار است؟
در این رأی یکی از قرائن رد اعسار بود، اما این موضوع بین دادگاهها اختلافی است و دیدگاه مخالف قویتر به نظر میرسد.
اگر وجه چک را گرفته باشم، میتوانم ادعای اعسار کنم؟
طبق ماده ۷ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، باید تلف یا از دست رفتن آن را ثابت کنید.
متن رأی
رأی دادگاه:
در خصوص دادخواست خواهان به طرفیت خوانده به خواسته اعسار از پرداخت محکومبه (اعسار به تقسیط در پرداخت محکومبه دادنامه شماره [...] مورخ ۱۴۰۳/۱۲/۱۵ و موضوع اجراییه شماره [...] مورخ ۱۴۰۴/۱/۲۳ صادره از شعبه ۵۵ دادگاه حقوقی روابط بینالملل مجتمع قضایی شهید بهشتی تهران) پرونده در مسیر بررسی قرار گرفت، نظر به اظهارات خواهان مفاداً بیان میدارد:
ریاست محترم شعبه ۵۵ دادگاه حقوقی روابط بینالملل تهران احتراماً به وکالت از خواهان تشریح خواسته در دادخواست تقدیمی به شرح ذیل بیان میگردد:
- صرف نظر از اینکه موکل در حال حاضر فاقد شغل و درآمد هستند در مورد اصل خواسته و محکومیت بابت اجراییه به لحاظ آنکه بابت اجراییه به خوانده بدهکار نیست و دعوی ابطال اجراییه براساس مستندات در آتیه اقامه مینمایند و تا رسیدگی به آن در این وضعیت قادر به پرداخت یکجا محکومبه نخواهد بود و در صورت اجراء اجراییه و عدم پذیرش اعسار باید به زندان معرفی شوند.
- موکل بیکار و با همسر و یک فرزندش زندگی میکنند و مخارجش را پدرش تأمین مینماید و برخی موارد بهصورت روزمزد که هر روزی که کار پیدا کرد مزد ناچیز میگیرد و امرار معاش میکند و بعضی روزها که کار پیدا نکرده درآمدی نداشته و با این مشکلات اقتصادی کشور و تورم بیش از اندازه که آحاد مردم و حتی افرادی که دارای کار و درآمد ثابت هستند، قادر به اداره امور مالی زندگی خود نیستند، موکل که فاقد درآمد ثابت است، چگونه بتواند این مبلغ محکومبه را بهصورت یکجا پرداخت نماید؟
- موکل فاقد مسکن و در منزل استیجاری زندگی مینماید و همچنین فاقد خودرو و هیچگونه اموالی ندارد و صورتجلسه اموال موکل صرفاً حسابهای بانکی فاقد موجودی و شهادتنامه شهود هم این مطلب را تأیید [مینماید]. در پایان از آن دادگاه محترم استدعا دارم تا پذیرش اعسار موکل با اقساط طولانی زندگی یک خانواده را نجات دهید.
نظر به مجموع اوراق و محتویات پرونده:
اولاً، خواهان پرونده مبادرت به استخدام یک فقره وکیل دادگستری مستقر در دفتر وکالت منطقه فرمانیه تهران جهت تقدیم دادخواست و پیگیری دعوی اعسار نموده است و روشن است که استخدام وکیل دادگستری با اوصاف معنونه در اقل مراتب مغایرت با ادعای اعسار خواهان دارد.
ثانیاً، مبنای محکومیت خواهان بر اساس اجراییه صادره صدور چک و عدم پرداخت آن در محکمه خارجی بوده است که ما به ازای آن در زمره اموال و دارایی خواهان وارد گردیده و نامبرده دلیلی بر اتلاف یا تلف این اموال به دادگاه ابراز و ارائه ننموده است.
ثالثاً، خواهان اعسار در صدر استشهادیه کتبی تقدیمی خود را بیکار تعرفه نموده و از طرفی دیگر در دادخواست تقدیمی شغل خود را آزاد تعرفه نموده است که چنین مغایرتی در ارائه اظهارات امارهای بر عدم صداقت نامبرده در ادعای تقدیمی است.
رابعاً، شهود خواهان اعسار در وقت مقرر اعلامی جهت اخذ مشاهدات در محضر دادگاه حاضر نگردیدهاند و از این جهت مشاهدات نامبردگان نزد دادگاه بلااستماع باقی مانده است.
خامساً، شهود در استشهادیه کتبی تقدیمی منشاء و مبداء تحصیل اطلاعات خود در خصوص فقدان توان مالی خواهان را مورد اشارت قرار ندادهاند و از این حیث استشهادیه کتبی تقدیمی واجد خلاء قانونی است. از این حیث اعسار خواهان نزد دادگاه محرز و مسلم نبوده و مستند به مواد ۳ و ۱۹۷ قانون آیین دادرسی مدنی حکم بر بطلان دعوی خواهان صادر و اعلام میگردد. حکم صادره حضوری و ظرف بیست روز قابل اعتراض در دادگاه تجدیدنظر استان تهران است.
*دادرس شعبه ۵۵ دادگاه حقوقی روابط بینالملل مجتمع قضایی شهید بهشتی تهران*
این تحلیل صرفاً برای اطلاعرسانی حقوقی منتشر شده و جایگزین مشاورهٔ اختصاصی نیست؛ رأی قضایی در هر پرونده وابسته به وقایع و ادلهٔ همان پرونده است و جز آرای وحدت رویه، برای دادگاههای دیگر الزامآور نیست. › بازگشت به فهرست تحلیل دادنامه